GDAŃSK. Jest postacią w Polsce znaną, w czasie wyborów w 2010 roku na Białorusi dużo się u nas o nim pisało i mówiło. Małżeństwu „towarzyszy” dwóch funkcjonariuszy KGB, którzy wykonują rozkaz pilnowania więźnia politycznego skazanego na areszt domowy.
Gdzie jest bohater? „Dwóch w twoim domu.” Polska prapremiera na Scenie Kameralnej Teatru Wybrzeże im. Joanny Bogackiej w Sopocie.
Prapremiera światowa „Dwóch w Twoim domu” Jeleny Grieminy w wykonaniu Teatru doc. z Moskwy, w reżyserii Michaiła Ugarowa, odbyła się 19 listopada 2011 roku na Festiwalu Balticn Circle w Helsinkach 19 listopada 2011 roku. Było to niespełna rok po przeżyciach Uładimina Nieklajewa, białoruskiego poety i prozaika, opozycyjnego kontrkandydata Aleksandra Łukaszenki na prezydenta tego kraju. Scenariusz przedstawienia powstał w oparciu o fakty.
Realizację moskiewską prezentowano w Niemczech, Słowacji, Austrii, Czechach, Estonii, a także w Polsce – w Olsztynie, Lublinie i Krakowie.
Z krwi i kości
Prapremiera Polska „Dwóch w Twoim domu” Jeleny Grieminy w reżyserii Rudolfa Zioło odbyła się cztery lata później, w niedzielę, 24 sierpnia 2014 roku na Scenie Kameralnej im. Joanny Bogackiej w Sopocie, w ramach festiwalu Literacki Sopot. Pokaz przedpremierowy miał miejsce 23 sierpnia 2014 roku na tej samej scenie. Do tekstu sztuki reżyser dopisał mowę obrończą Władimira Niaklajewa.
Władimir Nieklajew jest postacią w Polsce znaną, w czasie wyborów w 2010 roku na Białorusi dużo się u nas o nim pisało i mówiło. Odbywały się u nas spotkania osób solidaryzujących się z najwybitniejszym białoruskim pisarzem i poetą, który zdecydował się czynnie włączyć w budowę demokracji w swoim kraju, za co zapłacił wysoką cenę. Przez pewien czas mieszkał w Polsce. Jego twórczość ukazywała się w czasopismach literackich w Polsce w tłumaczeniu Adama Pomorskiego. W 2011 roku białoruski PEN CLUB zgłosił jego kandydaturę do literackiej Nagrody Nobla.
Spektakl grany jest bez przerwy, wszystko dzieje się w dwupokojowym, więcej niż skromnym, mieszkaniu Władimira Niaklajewa i jego żony, Olgi. Małżeństwu „towarzyszy” dwóch funkcjonariuszy KGB, którzy wykonują rozkaz pilnowania więźnia politycznego skazanego na areszt domowy. Zacznę od funkcjonariuszy KGB – Jakub Mróz (Pierwszy), służbista z wątpliwościami i skrupułami, wywodzący się z młodzieżówki i Piotr Łukawski (Drugi), dojrzały, ale tylko pozornie bardziej od niego przebiegły. „Aparatczycy” z chwili na chwilę, w trakcie pełnienia obowiązków służbowych, sami zaczynają tracić grunt pod nogami. Zamknięci na maleńkiej powierzchni „pracują” i są skazani również sami na siebie. Czynią podczas służby wewnętrzny rachunek sumienia, nie mogąc znieść potrzasku, zaczynają się przed sobą nawzajem otwierać, czyhając to jeden, to drugi, na wpadkę przeciwnika, która zagrzewa ich do kolejnego zimnego donosu.
Pilnowanie poety i jego żony w takich warunkach przekształca się w swojego rodzaju więź funkcjonariuszy z gospodarzami. Nie wiadomo, czy oni dwaj, czy Nieklajewowie, czują się w tych warunkach gorzej. Obaj aktorzy stworzyli postacie wyraziste i zróżnicowane, to ludzie z krwi i kości, którzy, pracując w KGB, mają swoje życie osobiste, oni także zastanawiają się, do czego może doprowadzić reżim Łukaszenki i chcieliby odmiany i reform w swoim kraju.
Studium zamknięcia
Najważniejsza jednak jest para – Władimir Nieklaw i jego żona, Olga. Jeśli chodzi o głównego bohatera, niestety, spotyka widza zawód. Grzegorz Gzyl stworzył postać bezbarwną i papierową. I trudno tu winić tekst dramatu, opierający się na zapisach rozmów z uczestnikami zdarzeń oraz dokumentach. Bo zarówno reżyser, jak i aktor, najwyraźniej nie zadali sobie trudu, aby przedstawić osobowość tego wybitnego twórcy i polityka. Sama mowa obrończa, którą aktor, bez zaangażowania i chyba nawet głębszego zrozumienia, odklepuje na zakończenie przedstawienia, to za mało. Równie dobrze moglibyśmy się dowiedzieć, że bohater jest hydraulikiem (nie umniejszając zawodowi). Nieklajew w wydaniu Gzyla jest bierny, bezwolny, również jako mężczyzna, a wszelkie zabiegi żony, Olgi, w wykonaniu Magdaleny Boć, by go wybudzić z letargu i rezygnacji, pełzną na niczym. Nie tłumaczy tego, co widzimy, także fakt, że Olga, trzecia żona Nieklajewa, jest znacznie młodsza od męża i nie ma na sobie aż tak dużego, jak on, bagażu przeżyć i doświadczeń. Aż się prosi, aby wybrzmiały w przedstawieniu strofy jego wierzy, czy parę linijek prozy, by pokazać poetykę bohatera.
Magdalena Boć jako Olga stworzyła postać żywiołową, to kobieta atrakcyjna, kochająca i namiętna, potrafiąca z roli żony przeistoczyć się w obrończynię nie tylko męża, ale i jego idei, o którą Nieklajew walczy. Wobec bierności scenicznego partnera aktorka zdaje się być aż nadpobudliwa i szalona, wyładowuje swoją złość i bezradną agresję rozbijając talerzyki i usypując z mąki granice prywatności. Oglądając spektakl można odnieść wrażenie, że Magdalena Boć gra nie tylko swoją rolę, ale i próbuje zarysować postać poety.
W efekcie mamy studium zamknięcia, rodzaj psychodramy, niestety, opartej na prawdzie, która w każdej chwili i miejscu może się powtórzyć. Jest to spektakl właśnie o zniewoleniu, zamordyzmie, rozpaczy poddanych opresji – tych, których się pilnuje i tych, co są – jak się okazuje tylko pozornie – po drugiej stronie barykady. Zestawienie zaś przez reżysera światów: prymitywu – funkcjonariusze KGB (odgłosy z toalety, albo rozmówki przeplatane wulgaryzmami o jazzie czy mitach) i wzniosłości (osaczone małżeństwo tańczy poetycką etiudę niczym w śnie) jest nietrafione.
Katarzyna Korczak
Zdjęcia z premiery „Dwóch w twoim domu”. Materiały promocyjne Teatru Wybrzeże. Fot. Renata Dąbrowska
* * *
Jelena Griemina
DWÓCH W TWOIM DOMU
Przekład: Agnieszka Lubomira Piotrowska
Reżyseria: Rudolf Zioło
Scenografia, kostiumy: Katarzyna Stochalska
Reżyseria świateł: Damian Pawella
Inspicjent, sufler: Agnieszka Szczepaniak
W spektaklu występują: Grzegorz Gzyl (Władimir Nieklajew), Magdalena Boć (Olga Nieklajewa), Jakub Mróz (Pierwszy), Piotr Łukawski (Drugi).
Prapremiera: 24 sierpnia na Scenie Kameralnej w ramach Festiwalu Literacki Sopot
Pokaz przedpremierowy: 23 sierpnia na Scenie Kameralnej
Kolejne spektakle: 27, 28, 29, 30, 31 sierpnia na Scenie Kameralnej
Jelena Griemina (ur. 1956) – dramatopisarka, scenarzystka. Założycielka, dyrektorka i ideolożka moskiewskiego Teatru.doc. W 2005 roku napisała dokumentalną sztukę WRZESIEŃ.DOC o ataku terrorystycznym w Biesłanie. W 2010 roku zwróciła uwagę całego kraju jak również mediów zagranicznych na śmierć Siergieja Magnickiego w moskiewskim więzieniu poprzez dokumentalną sztukę GODZINA OSIEMNAŚCIE opartą na materiałach sądowych i rozmowach ze świadkami. W ubiegłym roku doprowadziła do powstania dokumentalnego spektaklu z udziałem moskiewskich gastarbeiterów, pracujących na moskiewskich budowach muzykach z tadżyckich filharmonii. Aktualnie pracuje nad spektaklem dotykającym kwestii młodych faszystów rosyjskich (sztuka dokumentalna oparta na policyjnych podsłuchach). Ta działalność sprowadza na Teatr.doc nieustanne ataki medialne, polityczne, inspekcje różnych służb mundurowych. Założony w 2002 roku Teatr.doc opiera się na metodzie pracy nazywanej „verbatim” przejętej od angielskiego Royal Court Theatre. Verbatim oznacza dosłowny zapis rzeczywistości. Zgodnie z tą metodą praca nad spektaklem opiera się na reporterskim wywiadzie w terenie, dokumentacji rozmów, które stanowią podstawę do prób scenicznych. Teatr.doc jest niezależny, niekomercyjny i niepoprawny politycznie. Porusza aktualne problemy, jego rdzeniem jest tekst, a punktem wyjścia są realni ludzie, a nie bohaterowi literaccy. To daje możliwość dojścia do głosu tym, którzy dotąd go nie mieli. Metoda pracy Teatru.doc pozwala poruszać trudne tematy społeczne, widziane oczami ludzi, których bezpośrednio dotyczą.
Rudolf Zioło (ur. 1952) – reżyser. Absolwent filologii polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz Wydziału Reżyserii Dramatu w leningradzkim Instytucie Teatru, Muzyki i Kinematografii. Reżyserował dla Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej, Teatru im. Juliusza Słowackiego oraz Teatru Powszechnego im. Zygmunta Hübnera. Od 2003 roku związany z zespołem artystycznym Teatru Wybrzeże, od 2005 z Teatrem Powszechnym im. Zygmunta Hübnera. Autor wielu nagradzanych spektakli, m.in. PSIEGO SERCA Bułhakowa (1983), REPUBLIKI MARZEŃ Schulza (1987), SNU NOCY LETNIEJ (1992) oraz BURZY Shakespeare’a (1997). W Teatrze Wybrzeże wyreżyserował m.in. ORKIESTRĘ TITANIC Bojczewa (2007), NASZYCH NAJDROŻSZYCH Osmenta (2010) oraz GENIALNĄ EPOKĘ. SZKICE Z BRUNONA SCHULZA (2012).
Katarzyna Stochalska (ur. 1978) – scenograf, kostiumograf, architekt wnętrz. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (Wydział Scenografii, 2003 i Architektury Wnętrz, 2002). Współpracuje z Kubą Kowalskim, Emilią Sadowską i Markiem Pasiecznym. W Teatrze Wybrzeże zrealizowała scenografię do czterech spektakli w reżyserii Kuby Kowalskiego – ZWODNICY Thomasa Middletona i Williama Rowleya (2009), EVY PERON Copi’ego (2010), CIAŁ OBCYCH Julii Holewińskiej (2012) oraz ŻYCIE JEST SNEM Calderona de la Barca (2013).
