Często słyszymy o sytuacjach, w których zwierzę zostało potraktowane w sposób okrutny, cierpiało z powodu zachowania człowieka lub wręcz zostało pozbawione życia. Dotyczy to nie tylko naszych domowych pupili, ale także zwierząt gospodarskich. Trudno wszystkie zwierzęta i wszystkie problemy wskazać w jednym miejscu, jednak warto zadać sobie pytanie, które grupy zwierząt i w jakim zakresie chroni dziś prawo? Czy dążymy do zwiększenia ochrony innych niż ludzie, czujących i myślących istot, czy jednak uważamy zwierzęta za nieistotne?
Komentarz ekspercki. Dzień Praw Zwierząt 2014
W prawie polskim jest wiele przepisów mających na celu ochronę zwierząt. Należy podkreślić, że prawo to określa ich szczególny status – istoty żywej, zdolnej do odczuwania cierpienia, która nie jest rzeczą, a człowiek jest jej winien poszanowanie, ochronę i opiekę. Przepis o takiej treści znalazł się w art. 1 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tj. Dz.U. 2013 poz. 856). W następnym ustępie ustawodawca wskazuje, że jeśli będziemy mieć do czynienia z sytuacją nieuregulowaną przepisami ustawy o ochronie zwierząt (u.o.z.), a więc np. z problemem obejmującym choćby kwestie związane z własnością zwierzęcia – zastosować należy przepisy dotyczące rzeczy, jednak powinny być one zastosowane odpowiednio – należy więc zweryfikować, czy daną normę można zastosować dbając jednocześnie o zdrowie i dobrostan zwierzęcia.
Ustawa o ochronie zwierząt jest aktem prawnym podstawowym dla omawianej tematyki. Ochroną objęte zostały zasadniczo dwie wartości: życie i dobrostan zwierzęcia. Ustawodawca w części ogólnej ustawy, w przepisach odnoszących się do wszystkich zwierząt kręgowych, umieścił zakaz zabijania zwierząt, z wyliczonymi wyjątkami – ich katalog jest zamknięty (art. 6 ust. 1) oraz zakaz znęcania się nad zwierzętami (art. 6 ust. 1a), które określa jako zadawanie albo świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień oraz wskazuje przykłady takich czynów (art. 6 ust. 2). Umyślne zranienie lub okaleczenie zwierzęcia, niestanowiące dozwolonego prawem zabiegu lub doświadczenia na zwierzęciu; używanie do pracy albo w celach sportowych lub rozrywkowych zwierząt chorych, a także zbyt młodych lub starych oraz zmuszanie ich do czynności, których wykonywanie może spowodować ból; stosowanie okrutnych metod w chowie lub hodowli zwierząt – to wybrane przykłady wymienionych w art. 6 ust. 2 czynów uznanych za znęcanie się nad zwierzęciem. Pamiętać trzeba też o tym, że znęcaniem się jest także porzucanie zwierzęcia, a w szczególności psa lub kota przez właściciela bądź przez inną osobę, pod której opieką zwierzę pozostaje.
Zabicie zwierzęcia (chyba, ze w sytuacji określonej jako wyjątek) bądź znęcanie się nad nim jest przestępstwem – grozi za nie kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 35 ust.1 i 1a). Jeżeli dokonanie czynu wiązało się ze szczególnym okrucieństwem sprawcy grozi za nie kara pozbawienia wolności do lat 3 (art. 35 ust.2). Należy wspomnieć, że w następnych ustępach art. 35 u.o.z., przewidziano także środki karne, które sąd może lub musi orzec, jeśli skaże sprawcę czynu za zabicie zwierzęcia lub znęcania się nad nim. Są to: przepadek zwierzęcia, zakaz posiadania zwierząt, zakaz wykonywania określonego zawodu, prowadzenia określonej działalności lub wykonywania czynności wymagających zezwolenia, które są związane z wykorzystywaniem zwierząt lub oddziaływaniem na nie. Sąd może też orzec nawiązkę w wysokości od 500 do 100 000 zł na cel związany z ochroną zwierząt.
W dalszej części ustawy o ochronie zwierząt, w następujących po części ogólnej rozdziałach, zawarte zostały normy bardziej szczegółowe (w większości określające standardy postępowania) dotyczące poszczególnych grup zwierząt: domowych, gospodarskich oraz zwierząt wykorzystywanych do celów rozrywkowych, widowiskowych, filmowych, sportowych i specjalnych. Osobną ustawą z 21 stycznia 2005 r. o doświadczeniach na zwierzętach (Dz.U. 2005 nr 33 poz. 289), objęte zostały zwierzęta wykorzystywane do celów doświadczalnych. Zostanie ona w najbliższym czasie zastąpiona ustawą o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych, w związku z obowiązkiem dokonania implementacji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/63/UE z dnia 22 września 2010 r. w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych (Dz. U. UE L 276/33 z 20 października 2010 r.), z kolei standardy utrzymywania zwierząt w ogrodach zoologicznych znalazły się w ustawie z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (tj. Dz.U. 2013 poz. 627).
Ustawa o ochronie zwierząt do tej pory była wielokrotnie i to w znacznym stopniu zmieniana. To skutek działań podejmowanych przez organizacje społeczne zajmujące się zwierzętami, jak i posłów, tych zaangażowanych w pomoc zwierzętom (duża nowelizacja z 2002 r. czy ostatnia – z września 2011 r.), oraz konieczności zaimplementowania do polskiego porządku prawnego przepisów unijnych, co stało się niezbędne w związku z wejściem Polski do UE. Opisany powyżej zakaz zabijania zwierząt, w obecnym kształcie obowiązuje od początku 2012 r. (zmiana została dokonana ustawą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy o ochronie zwierząt oraz ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, Dz.U. 2011 nr 230 poz. 1373) – wcześniej bardziej ogólnie ustawodawca określał ograniczenia pozbawienia życia zwierzęcia, korzystając z formuły: zabicie jest dozwolone jeśli jest uzasadnione i dokonane w sposób humanitarny, co dawało pole do różnej interpretacji tego przepisu. Również zakaz znęcania się został poddany nowelizacji – tą samą nowelizacją dodano przykłady znęcania się nad zwierzęciem.
Omawiając pokrótce przepisy chroniące zwierzęta nie można zapomnieć o wskazaniu roli prawa unijnego w polskim porządku prawnym w zakresie ochrony zwierząt. Obecnie większość przepisów UE dotyczących tego przedmiotu to albo bezpośrednio obowiązujące, tj. rozporządzenia unijne, a wskazać należy to dotyczące transportu zwierząt (rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2005 z dnia 22 grudnia 2004 r. w sprawie ochrony zwierząt podczas transportu i związanych z tym działań oraz zmieniające dyrektywy 64/432/EWG i 93/119/WE oraz rozporządzenie (WE) nr 1255/97) oraz drugie, obejmujące standardy uśmiercania zwierząt (rozporządzenie Rady (WE) nr 1099/2009 z dnia 24 września 2009 r. o sprawie ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania) albo przepisy będące zaimplementowanymi postanowieniami dyrektyw. Wspomniane dyrektywy dotyczą następujących grup zwierząt:
- gospodarskich – dyrektywa Rady 98/58/WE z dnia 20 lipca 1998 r. dotycząca ochrony zwierząt gospodarskich,
- kur niosek – dyrektywa Rady 99/74/WE z dnia 19 lipca 1999 r. ustanawiającej minimalne normy ochrony kur niosek’
- kurcząt brojlerów – dyrektywa Rady 2007/43/WE z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie ustanowienia minimalnych zasad dotyczących ochrony kurcząt utrzymywanych z przeznaczeniem na produkcję mięsa,
- cieląt – dyrektywa Rady 2008/119/WE z dnia 18 grudnia 2008 r. ustanawiająca minimalne normy ochrony cieląt,
- świń – dyrektywa Rady 2008/120/WE z dnia 18 grudnia 2008 r. ustanawiająca minimalne normy ochrony świń,
- zwierząt w ogrodach zoologicznych – dyrektywa Rady 1999/22/WE z dnia 29 marca 1999 r. dotycząca trzymania dzikich zwierząt w ogrodach zoologicznych
oraz wspomniana już dyrektywa w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych. Tylko w ograniczonym zakresie przepisy unijne obejmują zwierzęta domowe, w tym zakresie można wskazać np. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1523/2007 z dnia 11 grudnia 2007 r., zakazujące wprowadzania do obrotu oraz przywozu do Wspólnoty lub wywozu ze Wspólnoty skór z kotów i psów oraz produktów zawierających takie skóry.
Trzeba też pamiętać o całej grupie regulacji zaliczanych do prawa weterynaryjnego, w tym przepisach o ochronie zdrowia zwierząt (ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, tj. Dz.U. 2008 nr 213 poz. 1342), o Inspekcji Weterynaryjnej (ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej, tj. Dz.U. 2010 nr 112 poz. 744), o paszach (ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach, tj. Dz.U. 2014 poz. 398) i wiele innych aktów prawnych wydanych w celu implementacji wymogów dyrektyw z zakresu tej tematyki.
Ochrona zwierząt to też przepisy prawa łowieckiego (ustawa z dnia 13 października 1995 r. Prawo łowieckie, Dz.U. 2013 poz. 1226), w szczególności regulacje obejmujące zakaz polowania w czasie ochronnym oraz zakaz polowania z użyciem niedozwolonych środków łowieckich, takich jak np. środki i materiały wybuchowe, trucizny, karmy o właściwościach odurzających, sztuczne światło, lepy, wnyki i żelaza, doły, samostrzały lub rozkopywanie nor (art. 53 pkt 5) oraz prawa dotyczącego wód, a więc ryb, w tym ustawy o rybactwie śródlądowym (ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym, Dz.U. 2009 nr 189 poz. 1471 z późn. zm.) określającej zasady chowu i połowu ryb, w szczególności przepisy dotyczące połowu z użyciem niedozwolonych środków.
Znaczenie ma też cała grupa aktów prawnych dotyczących ochrony przyrody, których postanowienia mają na celu ochronę obszarów cennych przyrodniczo, jak i szczegółowo – ochronę zwierząt dzikich, należących do gatunków zagrożonych wyginięciem (Natura 2000). Niektóre z aktów unijnych z zakresu ochrony przyrody wydane zostały w celu wykonania zobowiązań UE wynikających z aktów prawa międzynarodowego, np. Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem, tzw. Konwencji Waszyngtońskiej, sporządzonej 3 marca 1973 r. (CITES – Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) dotyczącej ograniczeń w handlu gatunkami roślin i zwierząt objętymi ochroną gatunkową, której unijnym odpowiednikiem jest rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 z dnia 9 grudnia 1996 r. w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi oraz rozporządzenia zmieniające.
Podsumowując ten krótki przegląd prawa chroniącego zwierzęta w Polsce i można chyba stwierdzić, że trudno przecenić zmiany jakie nastąpiły od 1997 r. W tym okresie ta dziedzina prawa rozrosła się znacznie i widać, że staramy się coraz lepiej chronić nasze zwierzęta. Coraz więcej osób angażuje się także w pracę na ich rzecz i tu podkreślić trzeba, że ustawa to nie wszystko. Istotne jest stosowanie prawa, a więc nasz stosunek do regulacji prawnych i nasza wrażliwość, jak i stosunek do problemu ochrony zwierząt organów ścigania czy sędziów. Bardzo ważne są także nasze wybory, których dokonujemy jako konsumenci – czy będziemy chcieć nosić futra z lisów bądź czy kupimy „jajka z jedynką”.
Mgr Agnieszka Gruszczyńska
prawniczka, doktorantka Interdyscyplinarnych Studiów Doktoranckich SWPS, Sekretarz Stowarzyszenia „Prawnicy na Rzecz Zwierząt”
