SOPOT. Bohaterami są Uładimir Nieklajew, białoruski poeta i działacz polityczny, jeden z opozycyjnych kandydatów na prezydenta w 2010 roku oraz jego żona, Olga. Jelena Griemina napisała scenariusz w oparciu o wywiady i rozmowy, to jej kolejna sztuka – będąca zapisem najnowszej rzeczywistości – opowiadająca o realnych ludziach.
„Dwóch w twoim domu” na Scenie Kameralnej w Sopocie. Pięć minut przed prapremierą.
Prapremiera polska „Dwóch w twoim domu” Jeleny Grieminy w reżyserii Rudolfa Zioło odbędzie się w niedzielę, 24 sierpnia 2014 roku na Scenie Kameralnej w Sopocie, w ramach festiwalu Literacki Sopot.
Prapremiera rosyjska przedstawienia odbyła się w moskiewskim Teatrze doc. w 2011 roku.
Pokaz przedpremierowy: 23 sierpnia na Scenie Kameralnej w Sopocie
Kolejne spektakle: 27, 28, 29, 30, 31 sierpnia na Scenie Kameralnej
Jelena Griemina: „ Bunt Olgi sprężyną spektaklu”
W zapowiedzi premiery czytamy: (… )” W dniu wyborów, jeszcze przed zamknięciem lokali wyborczych, Uadimir Nieklawej został dotkliwie pobity przez nieznanych, ubranych na czarno mężczyzn. Natychmiast trafił do szpitala, skąd został uprowadzony w nieznanym kierunku przez anonimowych sprawców i dopiero po pewnym czasie okazało się, że przetrzymuje go w swojej siedzibie, w skandalicznych warunkach, białoruskie KGB. Po miesięcznym pobycie w więzieniu umieszczono go na kilka miesięcy w areszcie domowym, podczas którego ograniczono mu możliwość spotkań z kimkolwiek (w tym z rodziną i lekarzem) i poddawano nieustającej obserwacji. Areszt zakończył się procesem, w którym Nieklajeua skazano na dwa lata pozbawienia wolności w zawieszeniu na dwa lata. Tekst skupia się przede wszystkim na niecodziennej sytuacji kilkumiesięcznego aresztu domowego. Naruszenie prywatności przestrzeni maleńkiego mieszkania w bloku, przekształcenie domu w miejsce odosobnienia i podleganie nieustannej obserwacji i inwigilacji przez uzbrojonych funkcjonariuszy KGB najżywiej zainteresowało Grieminę. „(…)
– Realizując „Dwóch w twoim domu” w Teatrze doc., chcieliśmy podtrzymać na duchu naszych kolegów w Białorusi – powiedziała Jelena Griemina. – Sytuacja w Rosji była wtedy zupełnie inna, niż dziś, sądziliśmy, że jesteśmy coraz bliżej wolności.
Kiedy córka Nieklajewa opowiedziała autorce historię domowego aresztu ojca wiedziała, że to gotowy materiał na sztukę. Pojechała ze swoimi pracownikami do Mińska, rozmawiali z poetą, jego żoną i byłymi pracownikami KGB.
„Nikt nie jest bezpieczny”
To, czego dowiedzieli się od uczestników zdarzeń, przerosło ich oczekiwania.
– Najbardziej poruszyła nas historia buntu Olgi, to stało się sprężyną spektaklu – kontynuuje Gremina. – W zamknięciu pozostawało nie tylko małżeństwo, ale i dwójka pilnujących, co determinowało wzajemny stosunek i skrajne zachowania.
Pisząc sztukę interesowało autorkę, co dzieje się we wnętrzu człowieka pod naciskiem. Analizowała, dlaczego tak trudno znaleźć siły, żeby przeciwstawić się zniewoleniu, dlaczego tak łatwo jest się pogodzić, popaść w rezygnację, zaakceptować system, w którym się jest. Teatr doc. prezentował „Dwóch w twoim domu” w Pradze, Warszawie, Wiedniu i Monachium.
– Najżywiej odebrała publiczność nasze przedstawienie w Pradze – mówi Griemina. – Na Zachodzie ludziom się wydaje, że mają wolność, której nikt im nie zabierze. Wolność jest krucha, wszystko może się w każdej chwili zmienić, nikt nie jest na świecie bezpieczny.
Jakub Mróz: „W podwójnej opresji”. Piotr Łukawski: „Nie samo zło”
– Wczucie się w psychikę funkcjonariuszy KGB nie było łatwe, pracując zdaliśmy sobie sprawę, że nie tylko poeta i jego żona są w opresji, ale my także – mówi Jakub Mróz. – Jesteśmy w opresji podwójnej, pilnujemy ich, samych siebie nawzajem i jeszcze patrzy na nas„góra”. Mamy życie swoje prywatne, jesteśmy ludźmi, wzbudzamy nie tylko odrazę, ale i współczucie.
Obaj aktorzy starali się stworzyć nie postaci plakatowe, tylko żywe. I to było najtrudniejsze, żeby bronić realnego człowieka, a nie hasła, dodaje Mróz. Rzecz działa się niedawno, ci ludzie żyją współcześnie, Jakub Mróz gra funkcjonariusza, wywodzącego się z młodzieżówki.
– W rzeczywistości funkcjonariuszy KGB nie było dwóch, pary pilnujących strażników się wymieniały – mówi Piotr Łukawski. – Dwóch funkcjonariuszy to zabieg reżysera po to, żeby skoncentrować problem.
Musieli teksty przypadające na kilku kagebistów skoncentrować na ich dwóch. Z każdą próbą wchodzili coraz głębiej w swoje postacie, młodszy (Jakub Mróz) ma żonę, Piotr Łukawski przemilcza tę sferę życia, tworzą każdy swój świat.
– Grając postać, starałem się pokazać, że nie w każdym źle jest samo zło, że w każdym może pojawić się, przynajmniej ułamek, zastanowienia nad sobą – dodaje Piotr Łukawski.
– Odnalezienie siebie w mentalności funkcjonariuszy KGB jest wyzwaniem – mówi Jakub Mróz. – Takie sytuacje nie są dalekie, w trakcie pracy odnaleźliśmy analogie w naszym życiu.
Rudolf Zioło: „Oświecony patriotyzm”
– Z autorką sztuki nie kontaktowałem się wcale, parę zdań zamieniłem z panią tłumacz – mówi Rudolf Zioło, reżyser. – W realizacji przedstawienia pomogła mi pamięć pokoleniowa – tego systemu, opresji stanu wojennego, ponadto cztery lata, na przełomie lat 70. i 80. studiowałem w Leningradzie. Mam dwoje studentów z Białorusi, co daje mi transmisję sytuacji inteligenta tam.
Dla władz białoruskich oznacza, że jeśli ktoś studiuje za granicą, jest zdrajcą. Część tych studentów, nie tylko reżyserii, działa na emigracyjnym offie kulturalnym, organizują projekty w Polsce, czy w Berlinie, kontynuuje Zioło. Wszystko to pozwoliło reżyserowi zobaczyć w tekście coś więcej. Scenariusz sztuki nie był dla reżysera jedynym źródłem w pracy nad przedstawieniem. Nie szukał źródeł na temat tego, jaki kształt miało moskiewskie przedstawienie.
– Grupa twórcza Teatru doc. nie dotarła do mowy oskarżonego w tym słynnym procesie Nieklajewa, która w Polsce została wydrukowana razem z poezją, wszystko w tłumaczeniu Adama Pomorskiego – kontynuuje reżyser. – Mowa jest fantastyczna, wmontowałem ją w spektakl.
– To przemówienie Nieklajewa jest pomostem łączącym sytuację białoruską z sytuacją ukraińską i z polskim niepokojem o odrodzenie się hydry totalitarnej – konkluduje Zioło. – W rosyjskim tekście dramatu jest niewidoczna klasa osobowości tego pisarza, tak że napięcie między prymitywem mundurowym a inteligentem jest słabsze, niż w rzeczywistym zestawieniu.
W mowie poety Nieklajewa odzwierciedla się jego język i filozofia oświeconego patriotyzmu, krajobraz wewnętrzny i system wartości poety, stwierdza Zioło.
Magdalena Boć: „Stała się jego głosem.”
– Przygotowując się do roli Olgi czytałam dużo materiałów prasowych – mówi Magdalena Boć – I uderzyło mnie, że kiedy Władimir Nieklawej został zabrany ze szpitala, zniknął, nie wiadomo było, gdzie jest, później się okazało, że jest przetrzymywany w KGB, żona cały czas, z niebywałą determinacją, walczyła o męża.
Olga działała, pisała podania, petycje, począwszy od strażników więziennych, naczelników więzienia, po ambasadora Stanów Zjednoczonych, stwierdza aktorka. Była niezwykle aktywna, każdą możliwą drogę starała się wykorzystać, żeby męża uwolnić, żeby mu pomóc.
Wcześniej żona wspierała Uładimira, w momencie, kiedy został brutalnie porwany, stała się jego głosem, jego reprezentantem, kontynuuje rozważania Magdalena Boć. Cała determinacja Olgi wynikała w pierwszym momencie z walki o życie męża. Razem z Nieklajewem aresztowano innych kontrkandydatów Łukaszenki i jeden z nich dostał wyrok sześciu lat kolonii karnej na Białorusi.
– Nagle walka o męża równa jest dla niej walce przeciw systemowi. – kontynuuje. – To jest inteligentna, dojrzała, świadoma kobieta.
– To jest barbarzyński kraj, w którym ludzie znikają, są mordowani, torturowani – mówi aktorka. – Mając świadomość, że to może spotkać jej męża, Olga była absolutnie zdeterminowana.
Katarzyna Korczak
* * *
Fot. Renata Dąbrowska
Jelena Griemina
DWÓCH W TWOIM DOMU
Przekład: Agnieszka Lubomira Piotrowska
Reżyseria: Rudolf Zioło
Scenografia, kostiumy: Katarzyna Stochalska
Reżyseria świateł: Damian Pawella
Inspicjent, sufler: Agnieszka Szczepaniak
W spektaklu występują: Grzegorz Gzyl (Władimir Nieklajew), Magdalena Boć (Olga Nieklajewa), Jakub Mróz (Pierwszy), Piotr Łukawski (Drugi).
Prapremiera: 24 sierpnia na Scenie Kameralnej w ramach Festiwalu Literacki Sopot
Pokaz przedpremierowy: 23 sierpnia na Scenie Kameralnej
Kolejne spektakle: 27, 28, 29, 30, 31 sierpnia na Scenie Kameralnej
Jelena Griemina (ur. 1956) – dramatopisarka, scenarzystka. Założycielka, dyrektorka i ideolożka moskiewskiego Teatru.doc. W 2005 roku napisała dokumentalną sztukę WRZESIEŃ.DOC o ataku terrorystycznym w Biesłanie. W 2010 roku zwróciła uwagę całego kraju jak również mediów zagranicznych na śmierć Siergieja Magnickiego w moskiewskim więzieniu poprzez dokumentalną sztukę GODZINA OSIEMNAŚCIE opartą na materiałach sądowych i rozmowach ze świadkami. W ubiegłym roku doprowadziła do powstania dokumentalnego spektaklu z udziałem moskiewskich gastarbeiterów, pracujących na moskiewskich budowach muzykach z tadżyckich filharmonii. Aktualnie pracuje nad spektaklem dotykającym kwestii młodych faszystów rosyjskich (sztuka dokumentalna oparta na policyjnych podsłuchach). Ta działalność sprowadza na Teatr.doc nieustanne ataki medialne, polityczne, inspekcje różnych służb mundurowych. Założony w 2002 roku Teatr.doc opiera się na metodzie pracy nazywanej „verbatim” przejętej od angielskiego Royal Court Theatre. Verbatim oznacza dosłowny zapis rzeczywistości. Zgodnie z tą metodą praca nad spektaklem opiera się na reporterskim wywiadzie w terenie, dokumentacji rozmów, które stanowią podstawę do prób scenicznych. Teatr.doc jest niezależny, niekomercyjny i niepoprawny politycznie. Porusza aktualne problemy, jego rdzeniem jest tekst, a punktem wyjścia są realni ludzie, a nie bohaterowi literaccy. To daje możliwość dojścia do głosu tym, którzy dotąd go nie mieli. Metoda pracy Teatru.doc pozwala poruszać trudne tematy społeczne, widziane oczami ludzi, których bezpośrednio dotyczą.
Rudolf Zioło (ur. 1952) – reżyser. Absolwent filologii polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz Wydziału Reżyserii Dramatu w leningradzkim Instytucie Teatru, Muzyki i Kinematografii. Reżyserował dla Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej, Teatru im. Juliusza Słowackiego oraz Teatru Powszechnego im. Zygmunta Hübnera. Od 2003 roku związany z zespołem artystycznym Teatru Wybrzeże, od 2005 z Teatrem Powszechnym im. Zygmunta Hübnera. Autor wielu nagradzanych spektakli, m.in. PSIEGO SERCA Bułhakowa (1983), REPUBLIKI MARZEŃ Schulza (1987), SNU NOCY LETNIEJ (1992) oraz BURZY Shakespeare’a (1997). W Teatrze Wybrzeże wyreżyserował m.in. ORKIESTRĘ TITANIC Bojczewa (2007), NASZYCH NAJDROŻSZYCH Osmenta (2010) oraz GENIALNĄ EPOKĘ. SZKICE Z BRUNONA SCHULZA (2012).
Katarzyna Stochalska (ur. 1978) – scenograf, kostiumograf, architekt wnętrz. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (Wydział Scenografii, 2003 i Architektury Wnętrz, 2002). Współpracuje z Kubą Kowalskim, Emilią Sadowską i Markiem Pasiecznym. W Teatrze Wybrzeże zrealizowała scenografię do czterech spektakli w reżyserii Kuby Kowalskiego – ZWODNICY Thomasa Middletona i Williama Rowleya (2009), EVY PERON Copi’ego (2010), CIAŁ OBCYCH Julii Holewińskiej (2012) oraz ŻYCIE JEST SNEM Calderona de la Barca (2013).
